نامعتدل مىپردازيم مىگوئيم : مزاج نامعتدل چه متعلق به نوع و چه متعلق به صنف باشد و يا چه مربوط به شخص و چه مربوط به اندام باشد ، مانند مزاج معتدل هشت حالت دارد و به دو بخش ساده و مركب تقسيم مىشود : مزاج نامعتدل ساده : مزاج نامعتدل ساده ( بسيط ) مزاجى است كه به سوى يكى از دو قطب مخالف گرايش داشته باشد . در مزاج نامعتدل چهار حالت شناخته شده است ، بقرار زير : - مزاج ساده‌اى كه از اعتدال خارج است ، يا در جهت يكى از دو قطب موثر قرار گرفته است و آن نيز داراى دو جنبه است : يا گرمتر از حد لزوم است ولى مرطوب‌تر و خشك‌تر از حد لزوم نيست ، يا اينكه سردتر از حد لزوم است ولى خشك‌تر و مرطوبتر از حد نياز نيست . - يا مزاج ساده‌اى كه خارج از اعتدال است و در جهت تاثيرپذيرى قرار گرفته است و آن نيز داراى دو جنبه است : يا خشك‌تر از حد لازم است ولى گرمتر و سردتر از حد لزوم نيست ، يا اينكه مرطوبتر از حد لازم است و گرمتر و سردتر از حد لزوم نمىباشد . نمىتوان تخمين زد كه اين حالت چهارگانه مورد اشاره تا چه مدتى پايدار مىمانند ، زيرا حالت گرمتر از حد لزوم ، بدن را خشك‌تر از حد لازم مىكند و حالت سردتر از حد لزوم ، رطوبت بدن را بطور غير عادى بيشتر مىكند و در نتيجه ميزان رطوبت از حد لازم تجاوز مىكند . و نيز حالت خشك‌تر از حد لازم ، بدن را به سرعت بيشتر از حد لزوم سرد مىكند . رطوبت بيشتر از حد احتياج بدن چنانچه به مرز افراط برسد ، در سردى بخشيدن به مزاج بيش از خشكى موثر است و اگر به حد افراط نرسد مدت زيادى در نگاهدارى بدن پافشارى مىكند و سرانجام بدن را بيش از حد لزوم سرد مىكند . اين بود چهار حالت ساده ( بسيط ) كه ذكر شد . و تو ، از اين گفتار دريافتى كه اعتدال مزاج و تندرستى به گرمى بيشتر از سردى نياز دارد . مزاج نامعتدل مركب : مزاج نامعتدل مركب مزاجى است كه خروج آن از اعتدال مبتنى بر همه قطب‌هاى مخالف است . مثلا مزاج در يك آن گرمتر و مرطوبتر از حد لازم و يا گرمتر و خشك‌تر از حد لزوم است و يا اينكه در آن واحد سردتر و مرطوبتر از حد لازم و يا سردتر و خشك‌تر از حد لازم مىباشد . ليكن همزمانى گرمتر و سردتر از حد لازم و يا همزمانى مرطوبتر و خشك‌تر از حد لازم هرگز ممكن نيست . هريك از مزاجهاى هشتگانه ساده و مركب نامعتدل ، يا فاقد ماده « 40 » است ، مانند اينكه حالتى

--> ( 40 ) - در نسخه انگليسى بجاى كلمه « ماده » عبارت « مادهء بيمارى » آمده است .